Word A Day

ирсӣ

ирсӣ: hereditary

Гурӯҳи хуне, ки ирсӣ мебошад, аз падару модар ба фарзандон мегузарад.
Blood type, which is hereditary, is passed from father and mother to children.
Барои пешгирии бемориҳои ирсӣ ва маъюбияти кӯдак бояд аз никоҳи хешутаборӣ худдорӣ намуд. 
For the prevention of hereditary diseases and disabilities in children one must refrain from marriage with a close relative.

Bonus:
Synonyms: меросӣ

ҳайкал

ҳайкал: statue

Писарак гулро оҳиста ба назди ҳайкал гузошт.
The little boy gently placed the flower next to the statue.
Дар Душанбе ҳайкали Бобои Талабшоҳ ва хирси ӯ бо номи Марияро сохтаанд. 
In Dushanbe they have built a statue of grandfather Talabshoh and his bear named Maria.

Bonus:
Synonyms: пайкар, муҷассама
Бобо is often used as an affectionate name for an old man who is not necessarily one’s grandfather. Bobo Talabshoh would walk his bear around Dushanbe, and even took the bear on the bus. He died 5 years ago and his bear was put in the zoo. A statue of Bobo Talabshoh and his bear has been made. You can read more about it here: Муйсафед ва хирс.

лаклак

лаклак: stork

Дар олам ҳабдаҳ намуди лаклакҳо мавҷуданд. Дар Тоҷикистон ду намуд – лаклакҳои сафед ва сиёҳ зиндагӣ мекунанд.
In the world there are seventeen types of stork. In Tajikistan two types of stork live – white storks and black storks.
Лаклаки сиёҳ нисбат ба лаклаки сафед хурдтар аст.
The black stork compared to the white stork is smaller.

Bonus:
Some Tajik children’s stories have storks. You can read one here: Рӯбоҳ ва Лаклак(The Fox and the Stork).

ба шумор рафтан

ба шумор рафтан: to be considered, to be counted

Дарёи Вахш яке аз дарёи машҳури Тоҷикистон ба шумор меравад.
The River Vakhsh is considered one of the well-known (famous) rivers of Tajikistan.
Муштарӣ дар системаи офтобӣ сайёраи калонтарин ба шумор меравад.
Jupiter is considered the largest planet in the solar system.

Bonus:
Synonym: ҳисоб ёфтан
The better translation for ба шумор ёфтан is “to be counted”, but sometimes in English it translates better as “to be considered”.
Шуморидан means “to count”.

системаи офтобӣ

системаи офтобӣ: solar system

Зӯҳра яке аз сайёраҳои системаи офтобӣ мебошад.
Venus is one of the planets of the solar system.
Муштарӣ панҷумин сайёра аз Офтоб буда яке аз сайёраҳои системаи офтобист.
Jupiter being the fifth planet from the sun is one of the planets of the solar system.

Bonus:
See the Tajik names for the planets in the solar system here: Word of the Day: planet
To make the noun офтоб (sun) into an adjective you add the suffix ӣ. Офтобӣ can mean sunny or solar depending on the context.
рӯзи офтобӣ: sunny day
мавизи офтобӣ: sun raisins (we would say sun-dried raisins in English)
батареяи офтобӣ: solar battery
айнаки офтобӣ: sunglasses

дарсад

дарсад: percent

Дар Тоҷикистон 24 дарсад тамоку ва 8 дарсад нос истифода мебаранд.
In Tajikistan 24 percent use cigarettes and 8 percent use dipping tobacco.
Тибқи омор 66 дарсади сокинони сайёра аз смартфон истифода мебаранд.
According to statistics 66 percent of the residents of the planet use a smart phone.

Bonus:
synonym: фоиз (link to examples using фоиз)
Фоиз is the more common word for percent, but more recent publications often choose to use дарсад.
Дарсад is the word used in Iranian Farsi. Dari in Afghanistan uses the word фисад. And Tajikistan Tajik most commonly uses фоиз. Many Tajiks, however, will use the Russian word процент in their speech. For heavier reading on the historical usage of these words here is an article from the Tajik Committee of Language: дарсад-фисад-фоиз.


сайёра

сайёра: planet

Сайёраи нӯҳум Плутон соли 1930 кашф карданд.
They discovered the ninth planet, Pluto, in the year 1930.
Замин дар Системаи Офтобӣ ягона сайёраест, ки дар он ҳаёт вуҷуд дорад.
Earth is the only planet in the Solar System on which life exists.

Bonus:
The names of the planets in Tajik are Уторид (Mercury), Зуҳра (Venus), Замин (Earth), Миррих (Mars), Муштарӣ (Jupiter), Зуҳал (Saturn), Уран (Uranus), Нептун (Neptune), Плутон (Pluto).
сайёрашинос: astronomer
сайёрашиносӣ: astronomy
Here is a short (less than 3 minutes) video in Tajik about Elon Musk’s plans to take people to Mars: Билет ба Миррих 100 ҳазор доллар.

сиёҳ

сиёҳ: black

Мӯи шимпанзе сиёҳу сахт мебошад.
The hair of a chimpanzee is black and hard.
Дар кишвари Дания лолаи сиёҳро парвариш мекунанд.
In Denmark they grow black tulips.

Bonus:
абри сиёҳ: black cloud, rain cloud
рӯзи сиёҳ: black day i.e. sad day, day of disaster
тахтаи сиёҳ: blackboard
сип-сиёҳ: very black
If you need to review colours you can do it at Memrise: Tajik Colours. (You need to log in, but it is free.)

оҳан

оҳан: iron

Оҳан металли сафеди нуқраранг аст.
Iron is a white silvery metal.
Оҳангар, оҳанро кӯфта, наъл сохт.
The blacksmith (iron smith) beat the iron and made a horseshoe.

Bonus:
оҳангар: blacksmith
роҳи оҳан: railroad
асри оҳан: Iron Age
оҳандил: 1. cruel, hardhearted 2. brave
оҳанин: iron (adj) as in дили оҳанин, iron heart

истироҳат кардан

истироҳат кардан: to rest

Касе, ки дарахт шинонад, дар сояи он истироҳат мекунад.
The person who plants a tree will rest in its shade.
Сокинони Тоҷикистон дар рӯзҳои ҷашни Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон се рӯз истироҳат мекунанд.
The residents of Tajikistan will rest three days for the celebration of the Independence of the republic of Tajikistan.

Bonus:
Synonyms: дам гирифтан, осудан