Word A Day

зимистон

зимистон: winter

Зимистон баъд аз фасли тирамоҳ ва пеш аз фасли баҳор меояд.
Winter comes after fall and before spring.
Бисёр намудҳои парандаҳои Тоҷикистон дар Африқои Ҷанубӣ ва Ҳиндустон зимистонро мегузаронанд.
Many kinds of birds of Tajikistan spend the winter in South Africa or India.

Bonus:
Often when talking about seasons the word фасл (season) is used in conjunction with the name of the season.
зимистон, фасли зимистон: winter
баҳор, фасли баҳор: spring
тобистон, фасли тобистон: summer
тирамоҳ, фасли тирамоҳ: autumn, fall

If you want to use winter as an adjective, you need to add the suffix а – зимистона.
либосҳои зимистона: winter clothes
хоби зимистона: winter sleep, hibernation

бачагона

бачагона: children’s, of (or for) children

Дар китобхонаи бачагона кор мекунам.
I work in the children’s library.
Ман аз мағоза либоси бачагона харидам.
I bought children’s clothes from the shop.

Bonus:
When the suffix она is added to a noun, it becomes an adjective. When the noun ends in a vowel the suffix is гона.
бача: child
бачагона: children’s
зан: woman
занона: women’s
мард: man
мардона: men’s
писар: boy
писарона: boy’s
духтар: girl
духтарона: girl’s

адабиёти бачагона: children’s literature, literature for children
сурудҳои бачагона: children’s songs, songs for children
мактаби мусиқии бачагона: children’s music school

вулқон

вулқон: volcano

Дар соҳилҳои шарқии Авруосиё бисёр вулқонҳои амалкунанда мавҷуданд.
On the eastern shores of Eurasia there are many active volcanoes.
Оташфишонии вулқон аз якчанд рӯз то як моҳ давом карда, баъд ором мешавад.
The eruption of a volcano lasts from several days to one month, and then it becomes quiet (dormant).

Bonus:
Alternate spelling: вулкан

вулқонӣ: volcanic
зилзилаҳои вулқонӣ: volcanic earthquake
вулқоншинос: volcanologist
вулқоншиносӣ: volcanology
вулқони амалкунанда: active volcano
вулқони хомӯш: dormant volcano

Авруосиё

Авруосиё: Eurasia

Авруосиё материки бузургтарини кураи Замин мебошад.
Eurasia is the largest landmass on the surface of the earth.
Дар Авруосиё ҳам монанди Амрикои Шимолӣ кӯлҳо хеле бисёранд.
In Europe as in South America there are very many lakes.

Bonus:
Eurasia consists of two continents – Europe and Asia. Here is a list of all the continents.

Африқо: Africa
Амрикои Шимолӣ: North America
Амрикои Ҷанубӣ: South America
Австралия: Australia
Антарктида: Antarctica
Аврупо: Europe
Осиё: Asia

ба воситаи

ба воситаи: by way of, by means of

Калимаҳои миллион ва миллиард ба воситаи забони русӣ ба тоҷикӣ ворид шудаанд.
The words million and billion came into Tajik by way of the Russian language.
Парандаҳо ба воситаи пойҳои боқувваташон заминро мекобанд, аз он ҷо кирмҳо, ҳашарот ва тухми растаниҳоро ёфта мехӯранд.
Birds dig the dirt with their strong feet, and from there find and eat worms, insects and seeds.

Bonus:
Sometimes in English it is better to translate this as “with”, as we can see in the second sentence.

восита: way, means
ба ин восита: this way, by this means
ба ҳар восита: in all ways, by all means

миллиард

миллиард: billion

Дар Осиё бештар аз чор миллиард одамон зиндагӣ мекунанд.
More than four billion people live in Asia.
Тақрибан як миллиард нафар аҳолии рӯйи замин биринҷро ҳамчун масолеҳи асосии ғизоӣ истифода мебаранд.
About one billion of the earth’s population use rice as the main ingredient of their food.

Bonus:
Definition from Tajik dictionary –
миллиард: ҳазор миллион (a thousand million)

сад: hundred
ҳазор: thousand
миллион: million

Number words are joined with у, and.
ҳафтсаду ҳафт миллиарду понздаҳ миллиону якҳазор:
seven hundred and seven billion, fifteen million, one thousand
707,015,001,000

миллиардер: billionaire

шонздаҳ

шонздаҳ: sixteen

Шонздаҳ рақами ҷуфт аст.
Sixteen is an even number.
Дар вақти подшоҳ шуданаш Ютом бисту панҷсола буд, ва шонздаҳ сол дар Ерусалим подшоҳӣ кард.
Jotham was twenty-five years old when he became king, and he reigned in Jerusalem for sixteen years.

Bonus:
The numbers 11 – 19 are formed using the suffix даҳ; the first part is a form of the numbers 1-9, except for the number fourteen which is simply чор + даҳ.

ёздаҳ: eleven
дувоздаҳ: twelve
сенздаҳ: thirteen
чордаҳ: fourteen
понздаҳ: fifteen
шонздаҳ: sixteen
ҳабдаҳ: seventeen
ҳаждаҳ: eighteen
нуздаҳ: nineteen

Learn the numbers from 1 to 100 on this Tajik Wikipedia page: Шумораҳои ҳисобӣ

шонздаҳум: sixteenth
шонздаҳсола: sixteen years old

шамшер

шамшер: sword

Шамшери онвақта дарози борик ва нӯгтез буд, ва дастаи онро ба шакли мор месохтанд.
The sword of that time was long, thin and sharp, and its handle was in the shape of a snake.
Аз биринҷӣ аслиҳа, аз ҷумла шамшер ва пайкон сохтанд.
From brass they made weapons, for example swords and arrowheads.

Bonus:
шамшерзанӣ: sword-fighting
шамшери якдама: single-edged sword
шамшери дудама: double-edged sword

Other weapons:
ханҷар: dagger
найза: spear
тир: arrow
тиру камон: bow and arrow
гурз: mace
тӯп: cannon
милтиқ: rifle

нӯгтез

нӯгтез: pointed, sharp

Дар давраи ибтидои асрҳои миёна, каллапӯши анъанавии тоҷикон кулоҳи нӯгтез буд.
At the beginning of the Middle Ages, the traditional hat of the Tajiks was a pointed hat.
Марминҷон растании бисёрсолаи буттагӣ буда, тана ва барги он бо хорчаҳои нӯгтез иҳота гардидаанд.
The raspberry is an perennial bushy plant; its body and leaves are surrounded with small sharp thorns.

Bonus:
нӯг: point, tip
тез: sharp

Other compound words with тез
гӯштез: sharp-eared, having keen hearing
зеҳнтез: sharp-minded
тезбин: sharp-sighted
тезчангол: sharp-clawed

анъанавӣ

анъанавӣ: traditional

Дар боғи ботаникӣ намунаи хонаҳои анъанавии тоҷикон сохта шудааст.
In the botanic gardens, a sample of traditional Tajik homes has been built.
Яке аз чорводории анъанавӣ дар Тоҷикистон гӯсфандпарварӣ мебошад.
One of the traditional areas of animal farming in Tajikistan is sheep-raising.

Bonus:
Synonym: суннатӣ

анъана: tradition
ғайрианъанавӣ: non-traditional

сурудҳои анъанавии занони тоҷик: traditional Tajik women’s songs
либосҳои анъанавӣ: traditional clothes
мусиқии анъанави: traditional music

The suffix ӣ is added to change a noun into an adjective, but because the word анъана ends in a vowel, the ending is вӣ instead of ӣ.
Other examples of this:
афсона: fairy tale, story
афсонавӣ: fictitious
Италия: Italy
Италиявӣ: Italian
лаҳҷа: dialect
лаҳҷавӣ: dialectical